Бир синфда ўқийдиган болаларнинг қобилияти, ўрганиш суръати ва эҳтиёжлари турлича. Кимдир янги мавзуни тез ўзлаштиради, бошқасига эса уни тушуниш учун кўпроқ вақт ёки бошқача тушунтириш керак бўлади. Айрим болалар эса эшитиш, кўриш, ҳаракатланиш ёки ривожланиш хусусиятлари сабабли дарсларда қатнашишда қўшимча кўмакка муҳтож бўлиши мумкин.
Бундай вазиятда асосий савол боланинг бошқалардан нимаси билан фарқ қилиши эмас, балки унинг билим олиши учун қандай шароит яратиш мумкинлиги хусусида бўлмоғи керак. Инклюзив таълим ана шу саволга жавоб излайди.
Инклюзив таълим — алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган болаларнинг тенгдошлари билан бирга билим олиши, мактаб ҳаётида фаол иштирок этиши ва ўз қобилиятларини ривожлантириши учун шароит яратишга қаратилган ёндашув. Унинг моҳияти болаларни шунчаки бир синфга жамлашдан иборат эмас. Муҳими, ҳар бир ўқувчи дарсни тушуниши, топшириқларни бажаришда иштирок этиши, ўз фикрини билдириши ва таълим натижаларига эришиши учун зарур ёрдамга эга бўлишидир.
Масалан, эшитишида қийинчилиги бўлган ўқувчига ўқитувчининг юзини аниқ кўриш имконини бериш, тушунтиришларни ёзма материаллар билан тўлдириш фойда келтириши мумкин. Ўқиш ва ёзишни ўзлаштиришда қийналаётган болага топшириқларни босқичма-босқич тушунтириш, кўргазмали воситалардан фойдаланиш ёки қўшимча вақт ажратиш ёрдам беради. Ҳаракатланишида чеклови бўлган ўқувчи учун эса мактаб биносига тўсиқсиз кириш, мослаштирилган жиҳозлар ва хавфсиз йўлаклар муҳим. Демак, бола таълим талабларига кўр-кўрона мослашиши эмас, балки таълим муҳити унинг эҳтиёжларини ҳисобга олиши керак.
Бундай ёндашувнинг аҳамияти, аввало, боланинг билим олиш имкониятларини кенгайтиришида кўринади. Ўз эҳтиёжига мос ёрдам олган ўқувчи машғулотларда фаолроқ қатнашиши, топшириқларни мустақил бажаришга интилиши ва ўз қобилиятига ишонч ҳосил қилиши мумкин. Бу жараёнда кичик ютуқлар ҳам катта аҳамиятга эга: аввал бажара олмаган вазифасини уддалаш, савол беришга журъат топиш ёки синфдошлари билан эркин мулоқот қилиш боланинг ривожланишидаги муҳим қадамдир.
Инклюзив таълим фақат алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган болаларга фойда келтирмайди. Турли имконият ва хусусиятларга эга тенгдошлари билан бирга ўқиган бошқа ўқувчилар ҳам бошқаларни тушуниш, фарқларни ҳурмат қилиш, ҳамкорлик қилиш ва ўзаро ёрдам кўрсатишни ўрганади. Бу кўникмалар келажакда жамоада ишлаш, касбий фаолият юритиш ва жамиятда соғлом муносабатлар ўрнатишда муҳим ўрин тутади. Шундай қилиб, инклюзив муҳит бутун синф учун инсонпарварлик ва ҳамкорлик мактабига айланади.
ЮНИСЕФнинг инклюзив таълимга оид халқаро материалларида болаларнинг таълимдан четда қолишига сабаб бўладиган тўсиқларни бартараф этиш, педагоглар тайёргарлигини кучайтириш ва зарур ресурсларни таъминлаш муҳимлиги таъкидланади. Бундан келиб чиқадиган хулоса шуки, болани мактабга қабул қилишнинг ўзи етарли эмас. У дарсларда қатнашиши, ўқув материалларини ўзлаштириши ва мактаб жамоасининг тўлақонли аъзоси бўлиши учун амалий ёрдам зарур.
Албатта, хориж тажрибасини ўрганиш билан бирга, уни маҳаллий шароитга мослаштириш ҳам муҳим. Ҳар бир мактабнинг имконияти, ўқувчиларнинг эҳтиёжи ва зарур ресурслари турлича бўлиши мумкин. Шунга қарамай, асосий тамойил ўзгармайди: таълимдаги тўсиқларни аниқлаш, уларни имкони борича бартараф этиш ва ҳар бир боланинг ривожланиши учун шароит яратиш.
Бу жараёнда ота-оналарнинг ўрни алоҳида. Фарзандининг ўқишида ёки тенгдошлари билан мулоқотида қийинчилик сезган ота-она вазиятни эътиборсиз қолдирмаслиги, болани бошқалар билан таққосламаслиги керак. «Нега бошқалар уддалаяпти-ю, сен эплай олмаяпсан?» каби гаплар боланинг ўзига бўлган ишончини сусайтириши мумкин. Бунинг ўрнига, қайси вазифа қийин бўлаётганини аниқлаш, унинг ютуқларини эътироф этиш ва мос ёрдам усулини излаш фойдалироқ.
Ота-она синф раҳбари ва мактаб психологи билан суҳбатлашиб, фарзандининг қайси машғулотларда қийналаётгани, нималарни мустақил бажара олиши ва қандай ёрдамга эҳтиёжи борлигини муҳокама қилиши мумкин. Зарур ҳолларда тегишли педагогик ёки тиббий мутахассис маслаҳатига мурожаат қилиш мақсадга мувофиқ. Бундай ҳамкорлик боланинг эҳтиёжларини яхшироқ тушуниш ва унга мос ёндашувни танлашга ёрдам беради.
Мактаб болаларнинг таълим жараёнида ҳақиқий иштирокини таъминлаши керак. Бунинг учун педагогларнинг касбий тайёргарлиги, мос ўқув материаллари, қулай инфратузилма ва зарур мутахассислар кўмаги талаб этилади. Синфда масхара қилиш, камситиш ва четлатишга йўл қўймаслик, ўқувчиларда ўзаро ҳурматни шакллантириш ҳам шу ишнинг ажралмас қисмидир. Ҳар бир боланинг қийинчиликларидан ташқари, унинг қобилиятлари ва қизиқишларини ҳам кўра билиш лозим.
Инклюзив таълим барча муаммони бир кунда ҳал қиладиган тайёр ечим эмас. У изчил меҳнат, ҳамкорлик ва масъулиятни талаб қилади. Бироқ боланинг эҳтиёжларини ҳисобга оладиган таълим муҳити унинг билим олиши, мустақилликка интилиши ва жамиятда фаол иштирок этиши учун кенгроқ имконият яратади. Энг муҳими, бола ўзини четда қолган инсон сифатида эмас, қобилиятлари ривожланиши мумкин бўлган тенг ҳуқуқли ўқувчи сифатида ҳис этади.
Ферузахон МАМАТОВА,
Наманган шаҳар 15-умумий ўрта таълим мактаби директорининг
ўқув ишлари бўйича ўринбосари.