Дарахтлар бизга фақат сояси учунгина зарур эмас. Улар биз нафас олаётган ҳавони, яшаётган заминимизни, табиатдаги мувозанатни ва келажак авлоднинг ҳаётини асраш учун ҳам керак.
Инсоният тараққиёт сари одимламоқда. Шаҳарлар кенгаймоқда, янги бинолар қад ростламоқда, автомобиллар сони ортмоқда, ишлаб чиқариш ривожланмоқда. Буларнинг барчаси ҳаётимизни қулайлаштираётгандек кўринади. Бироқ шу тараққиёт шиддати орасида биз бир муҳим ҳақиқатни баъзан унутиб қўямиз: инсон табиатдан ташқарида яшай олмайди. Биз қураётган бинолар, барпо этаётган йўллар, ривожлантираётган технологиялар қанчалик замонавий бўлмасин, уларнинг ҳеч бири инсон учун энг зарур неъмат – тоза ҳаво, мусаффо сув ва соғлом табиий муҳитнинг ўрнини боса олмайди.
Бугун дунё олдида турган энг долзарб масалалардан бири ҳам айнан шу атроф-муҳитни асраш, табиий мувозанатни тиклаш ва яшил ҳудудларни кўпайтиришдир. Чунки табиатга етказилган зарар фақат ўрмонлар, дарёлар ёки ҳайвонот дунёсига тааллуқли муаммо эмас. Унинг оқибати инсон саломатлиги, иқтисодиёти, озиқ-овқат хавфсизлиги ва эртанги ҳаётида ҳам намоён бўлади.
Шундай экан, бир савол устида жиддий ўйлаб кўришимиз керак: биз бугун яшаётган муҳитни асрамасак, эртага фарзандларимиз қандай дунёда яшайди?
Дарахт — табиатнинг тирик ҳимоячиси
Дарахтни оддий ўсимлик деб қабул қилиш унинг табиатдаги беқиёс хизматларини етарлича англамасликдир. У бир вақтнинг ўзида ҳавони тозалашга кўмаклашади, карбонат ангидридни ютади, кислород ажратади, тупроқни мустаҳкамлайди, намликни сақлашга ёрдам беради ва кўплаб тирик организмлар учун яшаш маконини яратади. Дарахт барглари фотосинтез жараёнида қуёш нури ёрдамида карбонат ангидрид ва сувдан органик моддалар ҳосил қилади, кислород ажратади. Бу жараён Ер юзидаги ҳаётнинг асосий табиий механизмларидан биридир. Шу боис дарахтлар фақат манзарани безайдиган яшил безак эмас, балки ҳаёт давомийлигини таъминлайдиган табиий тизимнинг муҳим қисмидир.
Яна бир муҳим жиҳат: дарахтлар шаҳар ҳавосидаги айрим зарарли заррачаларни барглари ва шохларида тутиб қолишга, иссиқ кунларда эса сояси ва баргларидан сув буғлатиш орқали атрофни салқинлаштиришга ёрдам беради. Айниқса, бетон ва асфалт кўп бўлган шаҳарларда бу хусусият жуда муҳим.
Дарахтнинг фойдаси фақат унинг соясида сезиладиган салқинлик билан чекланмайди. У тупроқни шамол ва сув эрозиясидан ҳимоя қилади, ёмғир сувининг ерга сингишига кўмаклашади, сув айланиши ва маҳаллий микроиқлимни тартибга солишда иштирок этади. Ўрмонлар эса бундан-да кенгроқ вазифани бажаради. Улар сайёрадаги улкан табиий углерод захираларидан бири, биологик хилма-хилликнинг муҳим маскани ва кўплаб инсонлар ҳаётининг иқтисодий таянчидир. Демак, дарахтни асраш бир вақтнинг ўзида ҳаво, сув, тупроқ ва ҳаётни асраш дегани.
Бир дарахтнинг қадри қачон билинади?
Тасаввур қилинг: бир кўчада ўнлаб дарахтлар бор. Ҳеч ким ҳар куни бу дарахтларга алоҳида эътибор бермаслиги мумкин. Аммо бир куни уларнинг барчаси кесилса, кўча қандай ўзгаради? Аввало, соя йўқолади. Асфальт ва бетон қуёш таъсирида янада қизийди. Атрофдаги ҳароратнинг кўтарилиши одамлар учун ноқулайлик туғдиради. Чангни тутиб қоладиган яшил қоплама камаяди, қушлар ва майда жониворларнинг яшаш жойлари қисқаради.
Бир қарашда оддий кўринган ўзгаришлар аслида бутун бир экологик мувозанатга таъсир кўрсатади. Шу ўринда дарахтнинг қийматини фақат унинг ўрнига экилган янги кўчат билан тенглаштириб бўлмаслигини ҳам унутмаслик керак. Катта дарахт йиллар давомида шаклланган илдиз тизими, шох-шаббаси ва экологик алоқалари билан муҳим. Янги кўчат эса бу вазифаларни тўлиқ бажариши учун вақт талаб этади. Шунинг учун экологик масъулият фақат янги кўчат экишдан иборат эмас. Мавжуд дарахтларни сақлаш, уларни ноқонуний кесилишдан ҳимоя қилиш, суғориш ва парваришлаш ҳам яшилликни кўпайтиришнинг ажралмас қисмидир.
Иқлим ўзгариши ва яшиллик: бир-бирига чамбарчас боғлиқ икки масала
Сўнгги йилларда дунё миқёсида кузатилаётган иссиқ тўлқинлар, узоқ давом этаётган қурғоқчилик, кучли ёғингарчилик, сув танқислиги ва бошқа экстремал об-ҳаво ҳодисалари инсониятни жиддий ташвишга солмоқда. Бу ҳодисаларнинг барчасини фақат дарахтларнинг камайиши билан изоҳлаш нотўғри. Глобал исишнинг асосий сабаби кўмир, нефт ва газ каби қазилма ёқилғиларни ёқиш натижасида атмосферада иссиқхона газлари миқдорининг ортишидир.
Бироқ ўрмонларнинг кесилиши ва табиий яшил ҳудудларнинг қисқариши муаммони янада кучайтиради. Чунки дарахтлар атмосферадаги карбонат ангидриднинг бир қисмини ўзлаштириб, углеродни танаси, шохлари, илдизи ва тупроқда тўплайди. Ўрмонлар йўқ қилинганда эса бу табиий имконият камаяди, айрим ҳолларда сақланган углерод ҳам атмосферага қайтади.
Бундан ташқари, яшил ҳудудларнинг камайиши шаҳарлардаги иссиқлик ороли ҳодисасини кучайтириши мумкин. Яъни бинолар, асфалт ва бетон қуёш иссиқлигини ютиб, уни узоқ вақт сақлайди. Дарахтлар ва ўсимликлар эса соя ҳамда буғланиш орқали бу таъсирни юмшатади. Демак, иқлим ўзгаришига қарши курашишда яшилликни кўпайтириш муҳим воситалардан биридир. Лекин бу ягона ечим эмас. Энергия тежамкорлиги, қайта тикланувчи энергия, чиқиндиларни камайтириш, сувдан оқилона фойдаланиш ва табиий экотизимларни тиклаш ҳам биргаликда амалга оширилиши керак.
Ўрмонлар камайганда, табиатнинг бутун тизими заифлашади
Бирлашган миллатлар ташкилотининг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти — FAO маълумотларига кўра, 1990-2020 йиллар оралиғида дунёда қарийб 420 миллион гектар ўрмон бошқа ер фойдаланиш турларига айлантирилиши оқибатида йўқолган. 2015-2020 йилларда эса ҳар йили ўртача 10 миллион гектар ўрмоннинг кесилиши қайд этилган. Бу рақамларни тасаввур қилишнинг ўзи мушкул. Чунки ўрмоннинг йўқолиши шунчаки дарахтларнинг камайиши эмас. Бу қушлар, ҳашаротлар, ҳайвонлар ва ўсимликлар ўртасидаги табиий боғлиқликнинг бузилиши демакдир.
Ўрмон – минглаб тирик организмлар учун умумий уй. Ундаги бир турнинг йўқолиши бошқасининг озиқланиши, кўпайиши ёки яшаш шароитига таъсир кўрсатиши мумкин. Масалан, айрим ўсимликлар фақат муайян ҳашаротлар ёрдамида чангланади. Агар ўша ҳашаротлар йўқолса, ўсимликларнинг табиий кўпайиши ҳам хавф остида қолади.
Ноёб ўсимлик турлари масаласи ҳам алоҳида эътиборга лойиқ. Халқаро табиатни муҳофаза қилиш иттифоқи — IUCNнинг Қизил рўйхатида 2026 йилги маълумотлар бўйича 30 мингдан ортиқ ўсимлик тури йўқолиб кетиш хавфи остидаги турлар сифатида қайд этилган. Бу баҳоланган турларга тааллуқли кўрсаткич бўлиб, Ер юзидаги барча ўсимликлар тўлиқ ўрганилган дегани эмас. Бундай хавфнинг сабаблари турлича: табиий яшаш жойларининг бузилиши, ўрмонларнинг кесилиши, ерларнинг қишлоқ хўжалиги ёки қурилиш учун ўзлаштирилиши, ифлосланиш, иқлим ўзгариши ва айрим турларнинг ҳаддан ташқари йиғиб олиниши.
Бир ўсимлик турининг йўқолиши фақат табиатшунослар учун қайғули хабар эмас. Чунки ўсимликлар озиқ-овқат, дори-дармон, тупроқ унумдорлиги ва бутун экотизим барқарорлигининг муҳим асосидир. Бугун эътиборсиз қолдирилган бир ноёб ўсимлик эртага илм-фан, тиббиёт ёки қишлоқ хўжалиги учун ҳали очилмаган имкониятнинг йўқолиши бўлиши мумкин.
Дунё тажрибаси: яшилликни шаҳар ҳаётининг бир қисмига айлантириш мумкин
Табиатни асраш фақат экологлар ёки махсус ташкилотларнинг вазифаси эмас. Бу давлат сиёсати, шаҳарсозлик, таълим, иқтисодиёт ва кундалик турмуш билан чамбарчас боғлиқ жараёндир. Бунга Сингапур тажрибасини мисол қилиш мумкин. Бу давлат ўз тараққиёт стратегиясида шаҳарни табиат билан уйғунлаштиришга катта эътибор қаратмоқда. «City in Nature» — «Табиат бағридаги шаҳар» дастури орқали яшил ҳудудларни кўпайтириш, мавжуд боғларни яхшилаш, табиат масканларини бир-бирига боғлаш ва шаҳар экологиясини мустаҳкамлаш мақсад қилинган. Сингапур 2020 йилда бошланган «OneMillionTreyes» ташаббуси доирасида 2030 йилгача яна бир миллион дарахт экишни белгилаган. 2026 йил март ойига келиб, ушбу ташаббус доирасида 855 мингдан ортиқ дарахт экилгани маълум қилинган. Бу тажрибанинг аҳамияти фақат кўчатлар сонида эмас. Муҳими, дарахт экиш шаҳарсозликнинг алоҳида эмас, балки доимий ва тизимли таркибий қисмига айлантирилмоқда. Боғлар, йўл бўйлари, турар жойлар ва жамоат ҳудудлари ягона яшил муҳит сифатида қаралмоқда.
Сингапур мисоли бизга бир ҳақиқатни кўрсатади: замонавий шаҳар деганда фақат баланд бинолар, кенг йўллар ва ривожланган инфратузилмани тушунмаслик керак. Ҳақиқий қулай шаҳар инсон яшаши учун соғлом, салқин ва табиат билан уйғун муҳитни ҳам таъминлаши лозим.
Битта хонаки гул ҳам бежиз эмас
Яшиллик ҳақида гап кетганда, кўз олдимизга кўпинча катта боғлар, кенг хиёбонлар ёки улкан ўрмонлар келади. Аслида эса табиатга меҳр ва эътибор энг кичик қадамдан бошланади. Ҳатто ишхонадаги стол устида турган битта хонаки гул ҳам инсоннинг яшил муҳит билан алоқасини мустаҳкамлайди. Хонаки ўсимликлар хонага табиийлик ва кўркамлик бағишлайди. Уларни парваришлаш инсонга масъулият, сабр ва ғамхўрлик ҳиссини сингдиради. Ўсимликлар мавжуд бўлган муҳит инсоннинг руҳий ҳолати, хотиржамлиги ва иш жойидан қониқишига ижобий таъсир кўрсатиши мумкин.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳам яшил ҳудудларнинг инсон саломатлигидаги аҳамиятини алоҳида таъкидлайди: улар руҳий зўриқишни камайтириш, жисмоний фаолликни рағбатлантириш ва одамларнинг ижтимоий мулоқотини кучайтиришга ёрдам беради. Албатта, бу ерда бир илмий жиҳатни ҳам тўғри тушуниш лозим. Хонага битта ёки иккита гул қўйиш ҳавони сезиларли даражада тозалаб юборади, деб айтиш илмий жиҳатдан тўғри эмас.
2020 йилда “Journal of Exposure Sciyencye & Environmental Epidemiology” журналида чоп этилган тадқиқотда оддий тувакдаги ўсимликлар реал хонадаги ҳавони самарали тозалаши учун жуда катта миқдорда ўсимлик керак бўлиши кўрсатилган.
Демак, хонаки гулларнинг асосий қадри уларнинг руҳий фаровонликка, эстетик муҳитга ва инсоннинг табиатга яқинлигини ҳис этишига қўшадиган ҳиссасидадир. Бир гулни парваришлаш ҳам инсонни ўйлантиради: унга сув керак, ёруғлик керак, эътибор керак. Табиат ҳам худди шундай. Унга фақат ундан фойдаланиш эмас, ғамхўрлик ҳам зарур.
Яшилликни кўпайтириш учун нималар қилишимиз керак?
Атроф-муҳитни асрашни фақат давлат ташкилотлари ёки экология соҳаси мутахассисларининг зиммасига юклаш тўғри эмас. Чунки табиат ҳаммамизники, унинг ҳолати эса ҳар биримизнинг кундалик хатти-ҳаракатларимизга боғлиқ. Бунинг учун албатта катта маблағ ёки мураккаб лойиҳалар талаб этилмайди. Муҳими, ҳар бир инсон ўз имкониятидан келиб чиқиб, амалий ҳаракатни бошлаши керак. Биринчидан, имконият бўлса, яшаш жойимиз, маҳалламиз ёки ишхонамиз атрофида ҳудуд шароитига мос дарахт ва буталар экайлик. Кўчат танлашда унинг иқлимга мослиги, сув талаби, илдиз тизими ва келажакда эгаллайдиган майдонини ҳисобга олайлик.
Иккинчидан, экилган кўчатни қаровсиз қолдирмайлик. Уни вақтида суғориш, зараркунандалардан ҳимоя қилиш, тупроғини юмшатиш ва зарур парвариш ишларини бажариш керак. Бир кўчатни экишдан кўра, уни вояга етказиш масъулияти муҳимроқ.
Учинчидан, мавжуд дарахтларни асрайлик. Дарахт шохларини асоссиз кесиш, танасига зарар етказиш, илдиз атрофини бетонлаш ёки қурилиш чиқиндиларини тўкиш унинг ҳаётига хавф туғдириши мумкин. Дарахтлар кесилишидан кўра, уларни сақлаб қолиш устувор бўлиши лозим.
Тўртинчидан, сувни тежайлик. Сув ресурслари чекланган ҳудудларда яшаётганимизни ҳисобга олиб, томчилатиб суғориш, ёмғир сувини йиғиш имкониятларидан фойдаланиш ва суғориш вақтини тўғри белгилаш муҳим.
Бешинчидан, чиқиндиларни дуч келган жойга ташламайлик. Пластик маҳсулотлардан ортиқча фойдаланишни камайтирайлик, уларни саралаш ва қайта ишлаш маданиятини ривожлантирайлик.
Олтинчидан, болаларга табиатни севишни ўргатайлик. Фарзанд дарахт экиш, гул парваришлаш, сувни тежаш ва атрофни тоза тутишнинг аҳамиятини оилада кўриб улғайса, бу одатлар унинг ҳаётий қадриятига айланади.
Еттинчидан, шаҳар ва қишлоқларни ободонлаштиришда фақат кўчат экиш билан чекланмай, яшил ҳудудларнинг узлуксизлигини таъминлашга интилайлик. Дарахтлар, буталар ва маҳаллий ўсимликлар уйғунлигидан ташкил топган яшил ҳудудлар кўпроқ экологик фойда беради.
Табиат бизга эмас, биз табиатга муҳтожмиз
Баъзан инсон табиатни ўзига хизмат қилиши керак бўлган восита сифатида қабул қилади. Дарахтдан соя кутади, ердан ҳосил олади, сувдан фойдаланади, аммо уларнинг барчасини асраш ҳақида етарлича ўйламайди. Аслида эса табиат инсоннинг хоҳиш-истакларига эмас, ўз қонуниятларига мувофиқ яшайди. Биз унинг мувозанатини бузишимиз мумкин, бироқ бу бузилишнинг оқибатларидан ўзимизни четга ололмаймиз. Бугун кесилган дарахтнинг ўрнини эртага янги бино билан тўлдириш мумкин. Аммо ўша дарахт йиллар давомида яратган салқинлик, яшаш муҳити ва экологик фойдани бир кунда қайтариб бўлмайди. Қуриган дарёни, йўқолган ўсимлик турини ёки бузилган экотизимни тиклаш учун эса ўнлаб йиллар, айрим ҳолларда ундан ҳам кўпроқ вақт керак бўлади. Шу боис экологик масъулиятни эртанги кунга қолдириб бўлмайди. Чунки табиатдаги айрим йўқотишларнинг ўрнини тўлдиришнинг имкони бўлмаслиги ҳам мумкин.
Яшилликни кўпайтириш — бу фақат кўкаламзорлаштириш эмас. Бу инсон саломатлигини ҳимоя қилиш, келажак авлодга тоза муҳит қолдириш, табиий бойликларни асраш ва ҳаёт сифатини яхшилашдир. Тасаввур қилинг, бугун бир бола ўз қўллари билан кўчат экди. У ҳар куни унинг ўсишини кузатди, сув қуйди, парвариш қилди. Орадан йиллар ўтиб, ўша бола улғаяди. Эккан дарахти эса маҳалладаги бошқа болаларга соя беради, қушларга макон бўлади, атрофдаги муҳитга фойда келтиради.
Демак, бугунги кичик ҳаракат эртанги куннинг катта неъматига айланиши мумкин. Ҳар биримиз ўзимизга бир савол берайлик: мен табиатни асраш учун бугун нима қилдим? Бир дарахт экдимми? Мавжуд дарахтни сақладимми? Сувни тежадимми? Бирор кишини табиатга эҳтиёткор муносабатда бўлишга ундадимми? Агар бу саволларга жавобимиз ижобий бўлса, демак, биз ҳам ўзгаришнинг бир қисмига айланганмиз.
Хулоса шуки, яшиллик шунчаки кўзга ёқимли манзара эмас. У ҳаётнинг давомийлиги, табиатнинг барқарорлиги ва инсониятнинг эртанги кунидир. Биз дарахт экканимизда фақат бугунги кун учун эмас, ҳали дунёга келмаган авлодлар учун ҳам яхшилик қиламиз.
Унутмайлик: биз табиатдан ажралган ҳолда яшай олмаймиз. Бир дарахтнинг сояси, бир ўсимликнинг нафаси, бир томчи сувнинг қадри барчаси ҳаёт учун муҳим. Табиатни асраш учун эса эртанги кунни кутиш шарт эмас. Энг тўғри вақт — бугун. Энг муҳим қадам эса — ҳар биримиздан бошланади.
Санжарбек ҲАМИДОВ.